Gospel.nl - De grootste Christelijke Webshop van NL en BE mensen christelijke louboutin

Gospel.nl

De grootste christelijke webwinkel van Nederland

Winkelwagen cart Nog geen artikelen

Je hebt geen producten in je winkelwagen

Subtotaal € 0,00 Categorieën Categorieën Muziek Subcategorieën Aanbidding Pop Rock HipHop | Rap | Raggae Gospel | Southern Gospel Country | Folk Soul | R'n'B | Urban Alternatief | Punk | Ska Techno | Dance | Drum&Bass Jazz | Blues Celtic Wereld- & Volksmuziek Koren Bladmuziek Kerkelijk jaar Instrumentaal Geestelijke liederen Country & Folk Vocaal Klassiek Kinderen Orkest Liturgisch Metal Jazz R&B Traditional Gewijde muziek Electronic Kinderen - backingtracks Muziek-DVD Kinderen - kerkelijk jaar Gospel muziek Specials Nederlands product Verwacht / Nieuw Opwekking Opwekking 2017 Hillsong collectie EO-Jongerendag WOW collectie Kids Top 100 CD-box voordeel Aanbiedingen Uitverkoop -50% Wenskaart CD Kerst Top 50 Aanbevolen Vinyl LP Tips Reformatorisch Boeken Subcategorieën Bijbels Fictie Reizen Bijbelstudie Lied- en Kerkboeken Romans Evangelisatie & Zending Geloofsopvoeding Geloofsopbouw Pastoraat Kinderen & Young Adult Feestdagen Theologie Informatief Israel & Jodendom Luisterboeken Informatie Non-fictie Specials Nieuwe boeken Verwacht Agenda's 2018 Kinderboekenmaand Aanbiedingen Belijdenis Cadeauboeken Dagboeken Doop Dwarsliggers Feestdagen Glossy's Kalenders Kleurboeken Luisterboeken Schrijfboeken Aanbevolen Afscheidsgeschenken Tips Reformatorisch Kerstboeken Films Subcategorieën Documentaires Kinderen Drama Actie Pasen Kerst Fantasy Toerusting TV series Jeugd Komedie Brandaan-selectie Specials Hart van Pasen Verwacht / Nieuw Boxset-voordeel Israël Aanbiedingen Bluray Budget-serie Aanbevolen DVD-SALE (-30%) Tips Reformatorisch Popcorn-filmactie Kassakoopjes Hart van Kerst Gifts Subcategorieën Sieraden Stickers Overige geschenkartikelen Snoep Bijbelhoezen | Bijbeltabs Kaarten Kerkbenodigdheden Gummen | Puntenslijpers Stiften | Pennen |Potloden | Stempels Sleutelhangers Speelgoed Posters | Wandplaten Boekenleggers Decoratie-Artikelen Ballen | Frisbees | Ballonnen Wand - en Vensterafbeeldingen Tafelstenen | Houten stenen Sculpturen | Beeldjes Diversen Kleding Tassen | Rugzakken Papier | Schrijfblokken Communion Ware Kruizen Mokken | Waterflessen Kaarsen | Toebehoren Magneten Gifts - Diversen Joy Series Fotolijsten & albums Kalenders | Agenda's Hope Series Grace Series Chalk Series Mobiele Telefoonhangertjes Schrijfwaren Cosmetica Specials Cadeaukaart Aanbiedingen Aanbevolen Parels Dee & Aa Kindercadeautjes Ark van Noach Avondmaal Kaartje bij bestelling Boekenlegger bij boek Spellen Digitaal Subcategorieën E-book downloads Muziek downloads Film downloads Home Categorieën Muziek Subcategorieën Aanbidding Pop Rock HipHop | Rap | Raggae Gospel | Southern Gospel Country | Folk Soul | R'n'B | Urban Alternatief | Punk | Ska Techno | Dance | Drum&Bass Jazz | Blues Celtic Wereld- & Volksmuziek Koren Bladmuziek Kerkelijk jaar Instrumentaal Geestelijke liederen Country & Folk Vocaal Klassiek Kinderen Orkest Liturgisch Metal Jazz R&B Traditional Gewijde muziek Electronic Kinderen - backingtracks Muziek-DVD Kinderen - kerkelijk jaar Gospel muziek Specials Nederlands product Verwacht / Nieuw Opwekking Opwekking 2017 Hillsong collectie EO-Jongerendag WOW collectie Kids Top 100 CD-box voordeel Aanbiedingen Uitverkoop -50% Wenskaart CD Kerst Top 50 Aanbevolen Vinyl LP Tips Reformatorisch Boeken Subcategorieën Bijbels Fictie Reizen Bijbelstudie Lied- en Kerkboeken Romans Evangelisatie & Zending Geloofsopvoeding Geloofsopbouw Pastoraat Kinderen & Young Adult Feestdagen Theologie Informatief Israel & Jodendom Luisterboeken Informatie Non-fictie Specials Nieuwe boeken Verwacht Agenda's 2018 Kinderboekenmaand Aanbiedingen Belijdenis Cadeauboeken Dagboeken Doop Dwarsliggers Feestdagen Glossy's Kalenders Kleurboeken Luisterboeken Schrijfboeken Aanbevolen Afscheidsgeschenken Tips Reformatorisch Kerstboeken Films Subcategorieën Documentaires Kinderen Drama Actie Pasen Kerst Fantasy Toerusting TV series Jeugd Komedie Brandaan-selectie Specials Hart van Pasen Verwacht / Nieuw Boxset-voordeel Israël Aanbiedingen Bluray Budget-serie Aanbevolen DVD-SALE (-30%) Tips Reformatorisch Popcorn-filmactie Kassakoopjes Hart van Kerst Gifts Subcategorieën Sieraden Stickers Overige geschenkartikelen Snoep Bijbelhoezen | Bijbeltabs Kaarten Kerkbenodigdheden Gummen | Puntenslijpers Stiften | Pennen |Potloden | Stempels Sleutelhangers Speelgoed Posters | Wandplaten Boekenleggers Decoratie-Artikelen Ballen | Frisbees | Ballonnen Wand - en Vensterafbeeldingen Tafelstenen | Houten stenen Sculpturen | Beeldjes Diversen Kleding Tassen | Rugzakken Papier | Schrijfblokken Communion Ware Kruizen Mokken | Waterflessen Kaarsen | Toebehoren Magneten Gifts - Diversen Joy Series Fotolijsten & albums Kalenders | Agenda's Hope Series Grace Series Chalk Series Mobiele Telefoonhangertjes Schrijfwaren Cosmetica Specials Cadeaukaart Aanbiedingen Aanbevolen Parels Dee & Aa Kindercadeautjes Ark van Noach Avondmaal Kaartje bij bestelling Boekenlegger bij boek Spellen Digitaal Subcategorieën E-book downloads Muziek downloads Film downloads Weekaanbieding

Meer weekaanbiedingen

Geef eens een Gospel.nl cadeaukaart!

Bestsellers


mensen christelijke louboutin

Louboutin für Männer
sconto christian louboutin
Christian Louboutin Herren Schuhe

Visie


Posts tagged ‘mensen’

Film: The Invader

The Invader (Nicolas Provost)

Een straffe openingsscène die je al meteen kippevel bezorgt, ’t is een kunst om er zo eentje te regisseren. Zeker wanneer het, zoals bij de Belgische filmkunstenaar Nicolas Provost, je allereerste langspeelfilm is. Opdracht geslaagd: we kunnen je verzekeren dat de eerste twee minuten van ‘The Invader’, vanaf morgen in de cinemazalen, op je netvlies en in je oren zullen blijven plakken. Een Afrikaanse vluchteling, Amadou, spoelt aan op een strand op het Italiaanse eiland Lampedusa. Naakte mensen snellen te hulp, een vrouw -topmodel Hannelore Knuts- kijkt nieuwsgierig toe hoe twee jonge mannen spartelen in de branding. (meer…)

Advertenties

22 november 2011 at 14:07 Plaats een reactie

Boek: Hoe verandert internet je manier van denken?

Of het nu is om onze zieleroerselen de wereld in te sturen via Facebook, uit te zoeken hoeveel vertraging onze trein heeft of het nieuws te bekijken, het wereldwijde web is nooit ver weg. In Hoe verandert internet je manier van denken? laten 151 academici, wetenschappers, kunstenaars en andere creatieve vogels hun licht schijnen over de vraag uit de titel. Dat lijkt te vloeken met alle commerciële wetten, maar het is het vertrouwde concept van The Edge Foundation, een internationale vereniging van wetenschappers en kunstenaars waaronder auteur Richard Dawkins, Nobelprijswinnaar Frank Wilczek en U2-producer Brian Eno. (meer…)

15 februari 2011 at 16:49 Plaats een reactie

Expo: ‘Hier ben ik’ over migratie in Antwerpen

Van 17 december 2010 tot 16 februari 2011 loopt in Atlas de fototentoonstelling Hier ben ik!. De expo neemt je gratis mee langs uiteenlopende familiekronieken. Migranten en nakomelingen van migranten in Antwerpen vertellen er aan de hand van familiefoto’s over de impact die migratie heeft gehad op hun familie en op hun persoonlijke ontwikkeling. (meer…)

10 december 2010 at 12:12 Plaats een reactie

Film: Un homme qui crie

Youssouf Djaoro als de verscheurde vader in 'Un homme qui crie'.

In Tsjaad woedt een hevige burgeroorlog. De 60-jarige Adam, voormalig zwemkampioen, werkt in het N’Djamena-hotel als badmeester en kan er zich samen met zijn zoon Abdel afzonderen van de grauwe realiteit in zijn land. Van de nieuwe Chinese manager moet hij echter plaats ruimen voor Abdel. Ondertussen groeit de druk op Adam om ook zijn bijdrage te leveren aan de oorlog. Geld heeft hij niet. Hij heeft alleen zijn zoon. (meer…)

13 oktober 2010 at 16:10 Plaats een reactie

Dure woorden – literaire avond rond armoede

Suzanna Jansen, één van de gasten op Dure woorden.

Armoedebestrijding gaat vaak gepaard met dure woorden: ‘Beleidsinitiatieven’, ‘decreten’, ‘strategische en operationele doelstellingen’. Toch zijn er in Europa nog steeds 79 miljoen mensen die onder de armoedegrens leven. In België is één persoon op zeven door armoede getroffen.

Binnen de reeks Helse Tijden, die uitgaat van het motto van Gerard Walschap ‘De mens, ge kunt gij daar niet aan uit’, vraagt Behoud de Begeerte zich af waarom wij allen er niet in slagen de stijgende armoede het hoofd te bieden. Zo moeilijk kan dat toch niet zijn. Dure Woorden is een geëngageerde literaire avond met poëtische, confronterende, humoristische en krachtige woorden van professionele schrijvers en artiesten én van mensen in armoede. (meer…)

12 oktober 2010 at 14:03 Plaats een reactie

Film: Turquaze

Burak Balci en Charlotte Vandermeersch in Turquaze.

Timur (28) heeft net zijn vader begraven in Istanbul en keert terug naar Gent, samen met zijn broers Ediz (36) en Bora (16). Daar ziet hij zijn Vlaamse vriendin Sarah terug. Regisseur Kadir Balci levert met Turquaze een vertederend debuut af. Over de liefde voor fanfaremuziek, die even Turks als Vlaams blijkt te zijn. En over hoe moeilijk, frustrerend, hilarisch en hartverwarmend het samenleven tussen Turken en Belgen kan zijn. (meer…)

23 september 2010 at 02:35 12 reacties

Boek: Straf de armen – Loïc Waquant

Steek alle gevangenen in de VS bij elkaar en je hebt de vierde grootste ‘stad’ van Amerika. De gevangenisindustrie hoor je daar niet over klagen, Loïc Wacquant des te meer. In Straf de armen maakt de Franse socioloog het proces van een strafsysteem en van de achterliggende ideologie. (meer…)

20 september 2010 at 12:57 Plaats een reactie

Oudere berichten


Welkom op de blog van Visie! Hier vind je…

films
boeken
theater
expo’s
vakantie- en actietips
jeugd
Ideeën of een reactie? Laat ze zeker achter!

Deze week in Visie:

Lees online de artikels uit Visie van deze week.

Reacties

Met een ebook in bed… op Film: De eenzaamheid van de…
acwvisie op Geheimen van de naaistiel onts…
Marianne Boute op Geheimen van de naaistiel onts…
halo op Expo: Ziek zijn in de 16de en…
ronny op Jeugdtheater: Nu of Nooit…

Categorieën

Actietips Beeldende kunst Boeken Buiten categorie Dans Expo Film Fotografie Games Jeugd Muziek Nieuws Opinie Prijswinnaars Reportages Service-info Strips Televisie Theater Toerisme

Meest gelezen

Trefwoorden

Actietips ACV ACW Afrika antwerpen armoede Belgisch België boek Bozar brugge Brussel Congo cultuur dochter documentaire Duitsland economie Europa Europees Expo Film filmfestival Fotografie Frankrijk Frans Gent geschiedenis gezin humor Jeugd jeugdtheater jongeren kind kinderen kortfilm kunst Leuven leven liefde milieu moeder moord Muziek Nederland Nieuws onderwijs oorlog Oostenrijk ouders Paleis voor Schone Kunsten Peter Heirman politici politiek regisseur school schrijver sociaal televisie tentoonstelling Theater Thomas Blommaert vader Verenigde Staten Verenigd Koninkrijk verhaal visie Vlaams Vlaanderen vluchteling vrouw vrouwen wereld wereldsolidariteit werk

Aantal bezoekers




Tentoonstelling: Haute-à-Porter. Het belang van kunst en cultuur en waarom deze ondersteund moeten worden.

Maat: px Weergave met pagina beginnen:

Download "Tentoonstelling: Haute-à-Porter. Het belang van kunst en cultuur en waarom deze ondersteund moeten worden."

Transcriptie

1 Maandelijks n 8 - April 2016 Mensuel n 8 - April 2016 p e r i o d i c a l f o r p u b l i c m a n a g e m e n t Tentoonstelling: Haute-à-Porter. Het belang van kunst en cultuur en waarom deze ondersteund moeten worden. Donner à l Europe un rôle de chef de file au niveau mondial dans l économie des données. Yohji Yamamoto S/S 1999, Photography René Habermacher, Modemuseum Hasselt

2 inhoud - sommaire 4Instance N 8 April - Avril INSTANCE N 8 April - Avril 2016 VERANTWOORDELIJKE UITGEVER EDITEUR RESPONSABLE Thibault Van der Auwermeulen 4INSTANCE bvba G.T.G. sprl Rue Longue Beauvechain Bevekom T K u n s t - Ar t Te n t o o n s t e l l i n g : H a u t e - à - P o r t e r K u n s t,cu l t u u r & Su b s i d i e s Het belang van kunst en cultuur en waarom deze ondersteund moeten worden C l o u d D o n n e r à l E u r o p e u n r ô l e d e c h e f d e f i l e a u n i v e a u m o n d i a l d a n s l é c o n o m i e des données REDAKTIE-REDACTION bvba G.T.G. sprl COPYRIGHT PICTURES Modemuseum Hasselt LAYOUT PREPRESS bvba G.T.G. sprl REGIE T DISTRIBUTIE-DISTRIBUTION ymlp Wilt u, als ambtenaar/overheidsmanager graag een artikel publiceren over een thema, een praktijkervaring? Of wenst u een weetje te delen? Geef ons een seintje, we nemen beslist contact met u op. Aimeriez-vous en tant que fonctionnaire/manager gouvernemental publier un article sur un sujet spécifique ou une expérience professionnelle? Vous désirez partager un fait? Contactez-nous et nous allons certainement prendre contact avec vous. Volgend emagazine Prochain emagazine N 9 Zonder schriftelijke toelating van de uitgever mag geen enkele tekst noch illustratie van 4INSTANCE, geheel of gedeeltelijk gereproduceerd worden. De uitgever is niet verantwoordelijk voor de inhoud van de advertenties en artikels. La reproduction des textes et photographies publiés est interdite sans l accord écrit de l éditeur. L éditeur N 8 April - Avril 2016 n est pas reponsable des articles et publireportages. 2 Mei Mai

3 KUNST - ART Tentoonstelling: Haute-à-Porter Van 2 april tot en met 11 september 2016 presenteert Modemuseum Hasselt Haute-à-Porter, gecureerd door de internationaal gerespecteerde ontwerper, journalist en fotograaf Filep Motwary. Haute couture roept steevast begrippen op als vakmanschap, luxe, extravagantie en spektakel. Maar, zijn dit vandaag de dag niet evenzeer kenmerken van prêt-àporter? De tentoonstelling gaat dieper in op dit vraagstuk en onderzoekt de veranderende relatie en de kruisbestuiving tussen haute couture en prêt-à-porter. Aan de hand van verschillende thema s en een spectaculaire selectie silhouetten en accessoires van topontwerpers en dito modehuizen zoomt de expo in op de invloed van couture op de hedendaagse mode. Aangevuld met fotografie, film, kunst en muziek biedt Haute-à-Porter een originele kijk op de mode-industrie van de afgelopen 30 jaar. Ontwerpers en modehuizen: Dior, Chanel, Erdem, Burberry, Lanvin, Rochas, Nina Ricci, Vivienne Westwood, Yohji Yamamoto, Givenchy, John Galliano, Gareth Pugh, Roger Vivier, Prada, Miu Miu, Dries Van Noten, Christian Lacroix, Delpozo, Mary Katrantzou, Jil Sander, Balmain, Jean Paul Gaultier, Viktor & Rolf, Alberta Ferretti, Thierry Mugler, Anna Molinari, Ann Demeulemeester, Comme des Garçons, Giambattista Valli, Balmain, Rick Owens, Blumarine, Undercover, Giles, Christian Louboutin, Thom Browne, Marios Schwab, Sacai, Alexander McQueen, Herve L.Leroux, Anrealage, Schiaparelli, A.F. Vandevorst, Olivier Theyskens, Gucci, Iris Van Herpen, Stephen Jones, Alexis Mabille, Jay Briggs, Giuseppe Zanotti, Anya Caliento, Iris Schieferstein, Erik Halley, Norita Katatehana, Maison Martin Margiela, Roger Vivier... Modemuseum Hasselt N 8 April - Avril

4 KUNST - ART Fotografie: Peter Lindbergh, Miles Aldridge, Nagi Sakai, Luigi and Iango, Charles Fréger, Francesco Brigida, Emma Summerton, Mikael Jansson, Erik Madigan Heck, Matthias Vriens-McGrath, René Habermacher, Michael Thompson, Fabien Baron, Thanassis Krikis, David Dunan, François Berthoud, Krishna Godhead, Sheila Metzner, Sofia Sanchez & Mauro Mongiello, Michal Pudelka, Ali Mahdavi, Txema Yeste, Daniel Jackson, Kevin Tachman, Giampaolo Sgura, Sebastian Kim, Tim Richardson, Bill Georgoussis, Matthew Brookes... Kunstwerken: Hedwig Snoeckx, Iris Van Dongen, Koen Vanmechelen Films van : Alison Chernick, Justin Westover, Delphine Roche,, Comme Des Garcons en by Visionaire: Marco Adamo Graziosi & Maria Host, Stylianos Pangalos, Paris Kain Haute-à-Porter... het boek Bij de tentoonstelling wordt een gelijknamig boek uitgegeven, gepubliceerd door Lannoo, met bijdrages van: Angelo Flaccavento, Alexander Fury, Antonio Mancinelli, Colin McDowell, Farida Khelfa, Irene Silvagni, Maria Luisa Frisa, Robin Schulié, Natasha Fraser-Cavassoni, Nicole Phelps, Pierre Hardy, Rick Owens, Valerie Steele, Stephen Jones, Thom Browne, Tim Blanks, Vivienne Westwood, Yohji Yamamoto, Robin Givhan, Viktor & Rolf, Zandra Rhodes, Jean Jacques Picart, Lars Nilsson, Veerle Windels, Jun Takahashi (Undercover) en Alexis Mabille aangevuld met visuals van meer dan dertig vermaarde fotografen en kunstenaars. N 8 April - Avril

5 KUNST - ART Modemuseum Hasselt De collectie van het Modemuseum Hasselt telt meer dan items (1750 tot vandaag) gaande van kleding, schoenen, handtassen en accessoires tot ondergoed. Deze objecten geven een beeld van de Westerse modegeschiedenis vanaf 1750 tot vandaag. Het collectiebeleid is erop gericht zowel historische kleding als stukken van hedendaagse ontwerpers te verwerven en te bewaren in de meest optimale omstandigheden. Het Modemuseum Hasselt presenteert tentoonstellingen die gericht zijn op een bepaalde ontwerper, techniek of periode; of op cross-overs tussen mode en andere kunstvormen. Het museum kende de laatste jaren internationaal succes met expo s als In Her Shoes, UltraMegaLore, Devout/Divine Fashion vs. Religion, Axelle Red Fashion Victim en Hallo, Mijn Naam is Paul Smith. Over de curator Filep Motwary startte zijn carrière bij Griekse edities van magazines Vogue en L Officiel begin Hij werkte voor modehuizen als John Galliano, Christian Dior en Chloe. Vandaag is hij actief als Fashion features Editor bij Dapper Dan Magazine en interviewde hij meer dan 200 modepioniers. He fotografeert onder meer voor Vogue, Harper s Bazaar, Joyce.com, Giambattista Valli, Hyères Festival en Christian Louboutin. Motwary s blog Un nouveau ideal ( ) kreeg in 2011 een plaats in The World s Top Fashion Blogs, samengesteld door Susie Bubble en William Oliver. Hij werkt nog steeds als kostuumontwerper en is oprichter van The Kinsky. Photography René Habermacher, Fashion editor-curator Filep Motwary, Film Director Thibault Della Gaspera, Model Ola Rudnicka at Next Model Management, Hairstylist Panos Papandrianos, Make-Up Yannis Siskos, Music H.O.P.E Not «Sorry», Production Manager Eve Demoen, Project Director Kenneth Ramaekers, Light assistant Sebastien Meulenberg, Digital assistant Karim Nuyttens, Retouching Dimitris Rigas. Modemuseum Hasselt Gasthuisstraat Hasselt Belgium N 8 April - Avril

6 KUNST, CULTUUR & subsidies Het belang van kunst en cultuur en waarom deze ondersteund moeten worden Leo Samama componist - musicoloog In Den Haag rijdt een tram met daarop de leuze: Kunst = Noodzaak. De aanleiding voor een dergelijke spreuk op een openbaar vervoermiddel kan slechts de actuele stand van zaken in de wereld der kunsten zijn. Sinds de zomer van 2010 woedt in Nederland namelijk een heftige en somtijds ook geanimeerde discussie over de subsidiëring van kunst en de rol die kunst in onze samenleving speelt dan wel zou moeten spelen. Dergelijke discussies zijn niet nieuw. In feite kennen we ze al sinds het midden van de 19e eeuw. Sinds het moment dat de overheid zich heeft gebogen over een mogelijke ondersteuning van de kunsten, over de vraag of dit wel gewenst is, en zo ja, op welke wijze dan. Thorbecke meende toentertijd dat het niet aan de regering is een oordeel te vellen over kunst; overigens ook niet over wetenschap. Daarmee sloot hij het ondersteunen van kunst echter niet uit. De kunst is geen regeringszaak, in zoverre dat de Regering geen oordeel, noch enig gezag heeft op het gebied der kunst. In de loop van de vorige eeuw is de staat zich steeds meer gaan bemoeien met kunst en cultuur: zodra er besloten werd de kunsten financieel te ondersteunen, was het immers ook zaak daartoe beleid te formuleren en commissies in te stellen om daarin te adviseren (de regering heeft immers zelf geen enkel oordeel noch gezag op dit terrein). Toen eenmaal, deels gebaseerd op de systematiek van de Duitsers tijdens de bezetting in de tweede wereldoorlog, het subsidiestelsel breeduit werd ingezet om de kunsten voor een ieder en alom te bereikbaar te maken (democratisering van kunst en cultuur was immers de inzet!), en daarmee gepaard ook de decentralisatie in ons land verder werd doorgevoerd, ontstond alras een nationale lappendeken van instellingen en podia ten faveure van een veelheid van kunstuitingen. Tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw was de inzet dat elke provincie ruim voorzien werd van alle denkbare podia, opleidingen en een daaraan ver- N 8 April - Avril

7 KUNST, CULTUUR & subsidies bonden hechte infrastructuur. Daarna keerde het economische tij en zocht de overheid wegen om de eigen generositeit (zelfs al vonden velen het nog te weinig in vergelijking met de ons omringende landen) in te dammen. En terwijl de overheid zelf het besluit tot genoemde overdaad had genomen, liet ze de weg terug nu liever over aan het veld, zij het gereguleerd en gecontroleerd door de overheid. Sedertdien is de discussie niet meer uit het debat weg te denken: moet een overheid de kunsten financieel ondersteunen of niet? En zo ja, wat is daarvan dan de inzet? Voor welk deel van de kosten? En wat is het resultaat, het gewin, voor diezelfde overheid? Portrait of the curator, Filep Motwary with Ola Rudnicka wearing Dries Van Noten S/S 2016, Photography René Habermacher Modemuseum Hasselt Dat een dergelijke discussie nu dus weer gevoerd wordt, is niet bevreemdend, zeker nu de regering meent dat de geldnood groter is dan ooit tevoren. Maar ook nadat al ruim 25 jaar lang er voor gewaarschuwd is dat de kosten-baten analyse in de kunstensector er niet bepaald rooskleurig uitziet. Dat de discussie nu fèller is dan tevoren, komt vooral doordat deze regering, nog minder dan enige voorgaande, vooral wil bezuinigen en er nog niet aan toe is gekomen enig beleid op het terrein van kunst en cultuur te formuleren. Maar ook de kunstensector zelf steekt de collectieve koppen in het zand en heeft nog steeds geen zinvolle stappen ondernomen door de overheid de wind uit de zeilen te nemen. De discussie is daarenboven extra fel omdat de bezuinigingen juist die van de op grond van hun opzet en organisatie altijd al kostbare podiumkunsten hard treffen door de tot op heden nog ongegrond onevenredige omvang ervan. Door de huidige politieke constellatie lijkt rancune de drijfveer. Voor- en tegenstanders roepen van alles door elkaar; van enig beleid of systematiek is nog immer geen sprake; en de meningen over de inhoud van cultuur of kunst lopen meer uiteen dan ooit tevoren. N 8 April - Avril

8 KUNST, CULTUUR & subsidies Kunst en cultuur Misschien is het goed hier een paar zaken nader op een rij te zetten. De vraag die we ons daarbij allereerst moeten stellen is: wat is het onderwerp van de discussie nu exact? Oftewel: wat is cultuur en wat is kunst? Cultuur komt van cultus. Het woord cultus is afgeleid van het werkwoord colere : bebouwen, verzorgen, vereren. Cultus is daarmee datgene wat ver bouwd of vereerd wordt. Cultuur is alles wat de mens voortbrengt, verbouwt, onderhoudt, vereert. Elk mens brengt cultuur voort, produceert cultuur. Niet alleen met z n handen, maar ook met z n geest. Hij onderhoudt, bebouwt, produceert cultuur. En om hier even bij de landbouw te blijven: hij laat het vee grazen op zijn land, zijn cultuur. In het Latijn is vee: pecus, en vee kan verhandeld worden. Pecunia is daarom een betaalmiddel, namelijk geld. Alles wat DE mens en algemener kan ik het niet stellen voortbrengt, is cultuur, en cultuur voedt geld (maar daarover later meer). Kunst is een product van cultuur. De betekenis zoals wij die nu aan kunst verschaffen, is tamelijk jong. Pas in de loop van de 18e eeuw werden aan kunst verheven uitingen verbonden. In dezelfde tijd dus toen de uitingen van de mens vanuit hun ethische (volk of klasse gebonden) kader werden losgeweekt en steeds meer, en uiteindelijk nog vrijwel uitsluitend, esthetisch konden worden beschouwd. Het woord kunst komt dan ook niet van kunnen, iets bijzonders kunnen, iets zeer goed kunnen, maar van kennen, weten. Zei Joseph Haydn niet tegen papa Mozart dat zijn zoon de beste wetenschap van muziek had in plaats van de mooiste muziek componeerde? Het kunnen, zoals wij dat vaak met kunst in verband brengen, komt uit de Vassilis Emmanuel Zoulias Haute Couture, Photography Thanassis Krikis betekenis van het Latijnse ars, dat betekent dat je ergens handigheid in hebt, dat je iets kunt. Je kunt iets samenstellen, iets maken. Iemand die onhandig is, is in het Latijn in-ers. Kunst is daarmee het resultaat van ons weten, dan wel van onze handigheid. Kunst is niet de gehele cultuur, maar er een onderdeel van, volgens velen echter een hoger en meer verheven onderdeel. Hoe verhevener de kunst, hoe selectiever ook in haar spreiding en bereik. In de loop van de 19e eeuw werd daaraan tevens de gedachte verbonden: hoe verhevener, hoe belangrijker, en dus des te noodzakelijker voor ons bestaan. Cultuur is zo wat we voortbrengen, zonder meer, en kunst staat daarvan het dichtst bij de uitingen van onze individuele en collectieve identiteit in ons streven naar het hogere. De mens wordt letterlijk van nature door cultuur en kunst bepaald. Goethe schreef in 1789 in het artikel Einfache Nachahmung der Natur, Manier, Stil : De in manieren denkende mens «vindt voor zichzelf een wijs, maakt voor zichzelf een taal om datgene wat zijn ziel treft op zijn eigen manier opnieuw uit te drukken [...] een taal waarin de geest van de sprekende direct tot uitdrukking wordt gebracht en een betekenis krijgt.» De grondgedachte achter deze visie heeft een belangrijke rol gespeeld in de culturele ontwikkelingen van de 19e eeuw, namelijk dat ieder volk, in het meest extreme geval elk individu, naar een eigen identiteit zoekt. Met zijn cultuur brengt hij die identiteit tot uiting. Individueel of collectief, als volk of natie. Cultuur smeedt mensen aaneen tot een groep, verschaft hen identiteit. N 8 April - Avril

9 KUNST, CULTUUR & subsidies Waar komen kunst en cultuur uit voort? Het is een voortdurend samenspel tussen de buitenwereld om ons heen en de binnenwereld in ons. Of om het anders te verwoorden: door onze zintuigen zijn we ons bewust van de wereld om ons heen en reageren daarop. Door ons vermogen tot associëren, tot creatie en inventie kunnen we datgene wat we vanuit die buitenwereld in onze binnenwereld, dus in ons lichaam, in ons hoofd, onze hersens opslaan (bewust en onbewust) omzetten in nieuwe impulsen, ideeën, gedachten. Daarmee, met de uitingen die daaruit voortkomen, kunnen we de buitenwereld voeden met producten. Zo ontstaat tussen ieder individu en de wereld buiten ons een onophoudelijke uitwisseling van gedachten en ideeën, in de vorm van woorden, zinnen, beelden, klanken, vormen. Het is van groot belang de genoemde wisselwerking in te zien. Zonder een van beide componenten, de buiten- of de binnenwereld, kan er namelijk niets ontstaan. Zoals de boer land nodig heeft om te bebouwen, zo heeft de menselijke geest een voedingsbodem voor zijn gedachten nodig. Met die voedingsbodem is hij niet geboren, wel in meerdere of mindere mate met het vermogen tot associëren en creëren, dat wil zeggen het vermogen zijn met informatie uit de buitenwereld gevulde bewustzijn aan te wenden voor zijn geestelijke oogst (de Fransen spreken van recolte voor oogst, afgeleid wederom van cultus). Kunst als representatie Omdat kunst en cultuur voortkomen uit de mens, zijn zij in welke vorm dan ook een representatie van de mens; zij vertegenwoordigen de mens die hen voortbrengt. Individueel en collectief. Uitingen van kunst zijn dus niet alleen te beschouwen als spiegels van de geest, maar evenzeer van de maatschappij en wel van díe maatschappij die de voedingsbodem is geweest voor hun ontstaan. Het spreekt vanzelf dat dit voor alle vormen van kunst geldt: voor volkskunst, kerkelijke kunst en hofkunst, voor commerciële en experimentele kunst. En niet alleen voor kunst maar voor de gehele cultuur en alle facetten daarvan. De relatie tussen het scheppende individu en zijn of haar wereld is bijzonder complex, maar niet te verbreken. Wie de oorspronkelijkheid van een kunst- of cultuuruiting wil doorgronden, zal dus allereerst alle omhullende schillen die tot de buitenwereld teruggevoerd kunnen worden, eraf moeten pellen. Wat dan overblijft is te omschrijven als de persoonlijke inbreng van de kunstenaar. Dat is wat de mens doet met wat hem of haar van buiten wordt aangereikt. Dat is zijn persoonlijke ars combinatoria, de kunst van het samenstellen. Daarom zijn kunst en maatschappij ondeelbaar. De rol van kunst in de maatschappij is minstens zo wezenlijk als van de kunst die uit een maatschappij voortkomt. En de voortdurende wisselwerking tussen die twee, geeft aan hoe sterk individuele identiteit en maatschappelijke identiteit aan elkaar zijn verbonden. De manier waarop bijvoorbeeld een groep kunstliefhebbers zichzelf door middel van de door hen geconsumeerde kunst identificeert, wordt voor een groot deel maatschappelijk bepaald, door hun maatschappelijke positie, door hun opleiding, door collectieve smaak en smaakcodes, door datgene waarmee ze in aanraking komen. Omgekeerd echter wordt de maatschappij zelf mede bepaald door de culturele oordelen van hen die aan die maatschappij deelachtig zijn. Daarom is de receptie van kunst, de manier waarop we ernaar kijken, luisteren, teksten lezen, nauw verbonden aan wat in een maatschappij omgaat en kan daardoor nimmer los daarvan naar waarde beoordeeld worden. Zowel voor hen die kunst scheppen, als voor de consumenten en niet minder voor beleidsmakers is daarom het besef van die onverbrekelijke relatie zo belangrijk. Doordat kunst representeert, is zowel de creatie van kunst, als de productie en de consumptie ervan nooit los te zien van de achterliggende verwachtingen, verplichtingen, wensen. Kunst ontstaat in het diepst van haar wezen nimmer zonder nauwe banden met de maatschappij waaruit ze voortkomt. En aangezien scheppende en herscheppende kunstenaars hun vak evenzeer met zicht op inkomen uitvoeren als bakkers of timmerlieden, advocaten of postbodes, is kunst aan het einde van de dag bijna altijd ook handelswaar. Geen cultus zonder pecunia, zogezegd. Geen weiland zonder grazend vee. Tenminste wanneer de boer zijn land wil cultiveren. De kunstenaar zal dus geen andere keuze hebben, wil hij zijn beroep serieus nemen, dan deze zo in te vullen dat hij er geld mee kan ver dienen, zich ermee kan onderhouden, een gezin kan onderhouden, en niet onbelangrijk er een maatschappelijke functie mee kan bekleden. Dat betekent ook dat er voor betaald moet worden. Ruilhandel. Kunst als product. N 8 April - Avril

10 KUNST, CULTUUR & subsidies Inderdaad. Van oudsher was het dus ook hier de gewoonte dat de klant koning is. Vandaar ook de opmerking van Thorbecke: hij was oprecht van mening dat de staat als klant niet de expertise heeft om eisen te mogen stellen aan de inhoud van kunst. Dan maar liever niet betalen, dan op basis van gebrek aan kennis. Dat wil niet zeggen dat er in concreto gelijk wordt overgestoken. Het gaat niet om punaises. De opdrachtgever moet zich immers een beeld kunnen vormen van de achterliggende beweegredenen om tot de opdracht, de ondersteuning te komen. Om zich met kunst in te laten. En alleen al om tot dat besef te komen, vergt toch wel enige cultuur. De slang bijt zich in de eigen staart. Maar koningen, kerkvorsten, rijke burgers, of wie dan ook voor kunst betaalt, deden dat tot ver in de 19e eeuw niet zonder een krachtig eigen belang. Kunst representeert immers de opdrachtgever. Kerk, hof en staat ondersteunen uiteindelijk geen kunst louter om de kunst. Het gaat hen om het etaleren van zichzelf, als prelaat, koning, staatshoofd, regering. Zinvolle kunstondersteuning vindt alleen plaats, wanneer de ondersteuner meent er zelf beter van te worden. Of wan neer hij meent dat zijn onderdanen (burgers, werknemers, horigen, clubgenoten) er beter van worden. Want daar wordt hijzelf ook beter van. Toch? De ondersteuning van kunsten is dus zakelijk bedoeld, al dan niet met een ideologisch oogmerk, en niet zelden tezelfdertijd gemengd met een flinke dosis eigenbelang. Wie geeft, krijgt iets terug. Maar dan is het wel zaak dat je er iets voor terug wilt hebben, of op z n minst dat je je realiseert wat je er voor terug kan krijgen. Dat de consument, de mecenas, de vorst of regering, inziet dat kunst niet alleen aan de ontvangende kant van de lijn staat, maar ook aan de gevende. Modemuseum Hasselt N 8 April - Avril

11 Cultuur in onze tijd Een van de meest opvallende kenmerken van onze westerse cultuur is de overdaad waarmee uitingen van cultuur worden aangeboden. Sinds de opkomst van een steeds krachtiger historisch bewustzijn in de loop van de 18e eeuw en 19e eeuw kantelde een groot deel van de westerse cultuur van overwegend ethisch naar vrijwel uitsluitend esthetisch georiënteerd. Tot ver in de 18e eeuw werd kunst algemeen gezien als de directe representatie van de vorst of prelaat die een opdracht tot het scheppen ervan verschafte. De vraag of een object van kunst mooi of lelijk was, speelde slechts een secundaire rol. En zeker bij officiële kunst, die kunst die de gemeenschap betrof, was de directe aanleiding tot de opdracht, de gelegenheid waarvoor het kunstwerk zou worden onthuld, uitgevoerd of aangeboden, vele malen belangrijker dan de schoonheid ervan. Voor de meest concrete kunstwerken, zoals beelden en gebouwen, is een dergelijke visie nog tot ver in de 19e eeuw, ja zelfs tot in onze tijd blijven bestaan. Anders is het echter voor de zogenaamde vluchtige kunsten, die kunstuitingen die zich zonder tussenkomst van tussenpersonen niet kunnen presenteren. Wij vatten ze in de regel samen onder de noemer podiumkunsten, maar dat begrip is te beperkend. Zo behoort alle muziek tot deze groep, dus ook de volksmuziek, om maar een voorbeeld te geven. Muziek, toneel, ballet moeten het hebben van uitvoeringen. Een schilderij of beeld zet je neer en daarmee bestaat het kunstwerk in concreto, op elk moment van de dag of de nacht. Een boek kun je uit de kast halen. De gedrukte KUNST, CULTUUR & subsidies of geschreven tekst is haar legitimering. Bij veel muziek zou je desnoods de partituur kunnen lezen, maar deze kan nooit verhullen dat de werkelijke klank anders is. Aan het einde van de 18e eeuw gaf Immanuel Kant aan hoe lastig het is om de stoffelijke en onstoffelijke kunstuitingen op eenzelfde manier te beoordelen. In de Kritik der Urteilskraft meende hij onder meer dat muziek van alle kunsten de minst rationele is en de heerlijkste, een taal van gevoelens en universeel, aangezien zij alle cognitieve zaken afzweert en daardoor alleen al boven de rede staat. Stap voor stap werd de muziek uit het verstand weggevoerd naar het gevoel, de emotie. Tegelijkertijd vonden de woordvoerders van de nieuwe burgerlijke klasse dat kunst vooral een uiting van Geschmack moest zijn, van smaak. Maar hoe die smaak onder woorden te brengen, wanneer de rede steeds meer uit het discours wordt verwijderd en daarmee de aloude ethische basis van kunst (kunst is ) wordt ingeruild voor een esthetische (kunst wordt, namelijk moet mooi gevonden worden of spannend). Geschmack moet echter wel ontwikkeld worden, en dus werd de opvoeding, de opleiding, ter hand genomen. Vrijwel gelijktijdig ontwikkelde de nieuwe burgerlijke klasse, aanvankelijk gesecondeerd door een belangrijk contingent stadsadel, een steeds groter historisch besef. Wat aanvankelijk begon als nieuwsgierigheid naar het oude en de conservering ervan, als een bevestiging ook van het historisch belang van een klasse die haar identiteit niet kon ontlenen aan lange stambomen, statige landhuizen en landerijen of kerkelijke goederen, ontwikkelde zich tegen het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw tot een uitlaatklep voor een ieder die zich niet kon verenigen met de laatste ontwikkelingen van een zich steeds vernieuwende kunst. Het verleden als vluchtheuvel uit angst voor het heden en de toekomst. Goede smaak betekende voor steeds meer kunstliefhebbers dus ook bevestiging van de eigen genotzin, het eigen gevoel voor schoonheid. En waar kunst enkele eeuwen eerder nog een overwegend door de opdrachtgevers gedicteerde noodzakelijkheid had (de componist Lully en zijn muziek als representant van Lode wijk XIV als Zonnekoning), was het rond 1900 nog slechts aan de eye of the beholder te bepalen wat wel of niet kunst is. Een beschouwer zou genoeg moeten zijn, maar het collectief van de massa en uiteindelijk ook een niet onderlegde massa is steeds meer de maat gaan bepalen. Daarmee was tevens de weg vrij gemaakt voor een steeds verder uitwaaieren en proliferatie van uitingen van cultuur. Nadat tot het einde van de 18e eeuw overwegend de adel, de kerk en de zeer welgestelden geacht werden enige notie van kunst en cultuur te hebben, zorgden burgeronderwijs, schriftelijk of in klassen, en allerlei vormen van kunst- en cultuureducatie gaandeweg voor een steeds beter onderlegde burgerij. Het is die burgerij, in haar eigen streven hogerop te komen, die in de 19e eeuw grotendeels de kunsten financierde. Deels als imitatie van de adel, deels uit overwegingen van ontwikkeling, Bildung, en grotendeels op basis van wat algemeen werd gezien als de goede smaak. Na de eerste wereldoorlog kwam daar een nieuwe klasse bij, die van de arbeiders, het proletariaat. Ook zij werden steeds meer en beter onderwezen, en ook zij leerden de weg naar kunst en cultuur te vinden. En zo werd na 1945 N 8 April - Avril

12 KUNST, CULTUUR & subsidies het afzetgebied van kunst en cultuur steeds omvangrijker. De idealen van de Franse Revolutie zorgden na de eerste wereldoorlog ervoor dat met het ontsluiten van onderwijs ook kunst en cultuur voor vrijwel iedereen toegankelijk werd. Het sluitstuk op deze ontwikkeling vormden eerst de opkomst van de popkunst als uiting van jongerencultuur, vervolgens de herontdekking van allerlei soorten etnische muziek, van over de gehele wereld bovendien, en vervolgens parallel daaraan nieuwe dragers van al dat kostelijks: goedkopere boeken, de ontwikkeling van cd s en cd-roms, en nu de computer en vooral het internet, de wonderlijke wereld van het web. Het warenhuis van de hedendaagse cultuur is zo omvangrijk dat het vrijwel onmogelijk is voor een enkele persoon alles daarin te kunnen bestuderen. Werkelijk alles is voorhanden en ieder kan er iets van zijn gading vinden. Meer dan ooit kan elk individu wanneer hij daartoe in staat is zijn eigen smaak ontwikkelen, zijn eigen kunstwerken om zich heen verzamelen, zijn eigen virtuele museum, concertzaal, bioscoop of theater inrichten. De situatie is in alle opzichten labyrintisch te noemen, het labyrint als symbool van de postmoderne mens, die maar al te vaak geen andere keuze meer heeft dan op zijn eigen ethische kompas door het leven te reizen. En in zo n labyrint is het zaak weer een ethisch kompas te ontwikkelen, aangezien over smaak, ook niet over goede smaak, zoals we nu al gemerkt hebben, niet meer gediscussieerd kan worden. We zijn verstrikt geraakt in een esthetiserend wereld zonder enige ethische houvast. Modemuseum Hasselt N 8 April - Avril

13 Kunst en cultuur in een nieuw perspectief Wie in 2011 het kunstenveld overziet, moet toegeven dat het geen eenvoudige opgave is om alle participanten van kunst en cultuur op gelijke wijze te bedienen en tevreden te stellen. Tegelijk kunnen we niet anders dan met grote tevredenheid constateren dat er zoveel participanten zijn. Meer dan de helft van alle Nederlands houdt zich in de vrije tijd actief bezig met enige vorm van kunst: muziek, beeldende kunst, theater, fotografie, dans, enzovoorts. Zo n 8 miljoen mensen. Een dergelijk aantal was vijftig jaar geleden nog ondenkbaar. Dat schept onherroepelijk een grote verantwoordelijkheid voor elke overheid, nationaal of regionaal. Kunst en cultuur zijn niet uitsluitend leuke vrijetijdsbestedingen, maar bepalen het wel en wee van een ongekend grote groep mensen. Daarmee zijn kunst en cultuur inmiddels een economische factor van grote importantie. En dan spreken we nog niet eens over bijna honderdduizend kunstenaars die beroepshalve er zorg voor dragen dat die 8 miljoen liefhebbers hun liefhebberij ook inderdaad kunnen uitoefenen, onderwezen worden, les krijgen op scholen, begeleid worden. Natuurlijk al deze mensen zijn producenten: zij beoefenen kunst. Meer dan de helft gedurende meer dan een uur per week. Maar er zijn ook de consumenten, de actieve consumenten die je steeds weer in de musea, de concertzalen en de theaters tegenkomt, en de meer passieve, die soms dagelijks naar de radio luisteren, televisie kijken, het internet afromen, maar desondanks weldegelijk participeren. Elke vorm van kunst en cultuur wordt genoten. Of we nu naar KUNST, CULTUUR & subsidies het Concertgebouw in Amsterdam gaan of kijken naar een zangwedstrijd op de televisie, of we geregeld een museum bezoeken of wekelijks een cursus volgen, of nu naar Paradiso of het Gelredome gaan, dan wel naar een intiem kleinkunsttheater. Hoge cultuur of lage cultuur zijn geen begrippen meer voor een moderne wereld. Uiteindelijk, wie moet bepalen wat hoog en laag is, en op grond waarvan? Wil dat zeggen dat er geen ambities meer zijn? Dat alles dus OK is? Nee, in het geheel niet. Maar wel dat de beoordeling van wat hoog en laag zou zijn, wat Kunst met een grote K moet wezen en wat niet, niet van hogerhand kan worden opgelegd (denk aan de misplaatste dwang naar een Cultuurcanon, enkele jaren geleden), maar van onderop beseft zou moeten kunnen worden. Een besef dat slechts dan zinvol is, wanneer dit waardevrij, klassenvrij, los van culturele vooroordelen kan ontstaan. Tja, en dan komt daar toch weer de cultuureducatie voor de dag, die zo belangrijk is bij een zo intensieve cultuurparticipatie als in ons land. Wanneer we in staat willen zijn om in onze labyrintische wereld keuzen te maken, wat we willen zien, lezen, beluisteren, doen in onze vrije tijd, dan moeten we daartoe ook in staat gesteld worden, moeten we de gereedschappen in handen krijgen om ook werkelijk keuzen te kunnen maken. Cultuureducatie is daartoe het geëigende middel. Dit vraagt echter een plan van aanpak, een doortimmerd beleid, op basis van de vraag: wat willen we met kunst- en cultuuronderwijs? Deze vraag lijkt een open deur, maar het antwoord is bepaald inge wikkeld. Immers, onderwijs is gericht op een leerproces, en wat willen we de deelnemers aan cultuuronderwijs eigenlijk leren? Dat Rembrandt een bijzondere schilder was, Shakespeare een groot schrijver en Mozart een geniaal componist? Hoe triviaal kan onderwijs zijn? Of willen we de leerlingen leuk laten knutselen met kurk? Is cultuuronderwijs ervaringsonderwijs of kennisonderwijs? Kunst heeft de bijzondere eigenschap dat zij ons aan het denken kan zetten, over onszelf, de wereld, ons streven, onze teleurstellingen; dat ze onze aandacht kan afwenden van de dagelijks sleur en beslommeringen; dat ze ons in ons leven kan begeleiden, voor de een met kekke muziek, voor de ander met mooie beelden, voor een derde met bijzondere en betekenisvolle zinnen. Kunst is in bijna alle gevallen in meer of mindere mate transcendent. Met een ouderwets woord: kunst verheft! Maar kunst heeft ook een andere belangrijke karakteristiek, en daarvan muziek door haar hoge abstractieniveau nog het meest: zij traint onze hersens, onze manier van denken. Zij scherpt ons associatievermogen, ontwikkelt onze verbeeldingskracht en vergroot ons abstractievermogen. Kunstonderwijs draagt bovendien bij aan een beter sociaal milieu, betere omgangsvormen tussen mensen, beter begrip tussen culturen. Kunstonderwijs heeft dus zin! Sterker nog: voor een zozeer op economische factoren gerichte maatschappij als de Nederlandse, is kunstonderwijs en zeker muziekonderwijs een plicht. Hierboven sprak ik van waardevrij onderwijs. Dat wil zeggen in de kern niet historisch en zeker niet Eurocentrisch historisch. Maar gericht op de grondstoffen van kunst, het materiaal en de verwerking van dat materiaal. En natuurlijk op het scheppen zelf van kunst. Dus creatief en inventief kunstonderwijs. Met als uiteindelijk doel het kunnen N 8 April - Avril

14 onderscheiden van de vele mogelijke technieken om een kunstwerk te maken, de vele gebruiksmogelijkheden van een kunstwerk, de schier eindeloze hoeveelheid materialen en materiaalbehandelingen die er voor elk denkbaar kunstwerk bestaan en kunnen worden aangewend. Alleen dan kan geleerd worden om vrij van culturele vooroordelen kunst op waarde te schatten; alleen dan kan kunst een stevig verankerde plek in het dagelijks leven en denken krijgen en in het maatschappelijk verkeer zelfs te nutte gemaakt worden. Maar dan moet een dergelijk educatietraject wel dan al ingezet worden wanneer ook de eerste stappen op het terrein van taal en rekenen worden gezet, wanneer het kind de kleuren leert, de vormen, en wat niet al een kind weten wil wanneer alle nieuwsgierigheid nog van binnenuit komt. Dan moet kijken, luisteren en spreken, voelen en ruiken, zowel pragmatisch receptief en communicatief, als ook creatief scheppend onderwerp van elk leerproces zijn. Wanneer we op grond van het voorgaande het veld nogmaals overzien, moeten we ons bepaald achter de oren krabben voor zulk beschamend cultuuronderwijs, soms als pleister op de wonde, soms al tussenuur, soms ook heus met de beste wil van de wereld, maar nimmer hoogstaand over vele jaren, consequent en werkelijk creatief. De rol van kunst in een maatschappij Er zullen er zijn die nu vragen: moet dat dan? Is het belangrijk, dat kunstonderwijs en de kunsten zelf een vaste plaats hebben in het onderwijs en in het maatschappelijk verkeer? De vraag stellen is hem beantwoor den. Inder- KUNST, CULTUUR & subsidies Vivienne Westwood A/W 15-16, Photography René Habermacher, Modemuseum Hasselt daad. De verschillende functies van kunst die ik hierboven vermeld hebben, als product van cultuur, als definiëring en afbakening van individuele en collectieve identiteit, als onderwerp van contemplatie en transcendentie, als smeermiddel voor sociale processen, maar evenzeer als onderwerp van ruilhandel tussen producenten en consumenten van kunst, zijn in feite al voldoende om het nut, ja, de noodzaak van kunst uiterst serieus te bestuderen en te overwegen. Maar ik kan nog een stap verder gaan. En dan sluit ik weer aan bij een eerdere opmerking uit het boerenbedrijf: cultuur (verbouwen, vereren) en pecunia (vee, geld) zijn uit de oorsprong van hun ontstaan aan elkaar verbonden. Het is echter niet geld dat cultuur voortbrengt, maar meer nog cultuur dat geld genereert. Het is niet zozeer alleen de cultuur die afhankelijk is van geld, maar evenzeer geld dat afhankelijk is van cultuur. Studies in steden die economisch aan de grond dreigden te geraken of het zelfs al waren (denk bijvoorbeeld aan steden met overwegend oude industrie als Liverpool en Manchester) geven aan dat een nieuw economisch elan voor een verrassend deel het resultaat is geweest van een extra impuls van de kunsten, op de voet gevolgd door kunsteducatie en een daadwerkelijk door alle lagen van de maatschappij getrokken spoor van kunstparticipatie. Het is misschien een wat boude bewering dat concertzalen en theaters heden ten dage de nieuwe kerken zijn. Maar het kan niemand ontgaan dat er maar weinig plaatsen zijn waar mensen collectief zich zozeer laten meeslepen in een gezamenlijke overtuiging, een gezamenlijk geloof, als in concertzalen (van welke aard dan ook), theaters (of het nu N 8 April - Avril

15 musical of modern theater betreft) en voetbalstadions (en daar niet alleen om een spelletje te zien). Augustinus voelde zich 1700 jaar geleden zozeer meegesleept door zang tijdens de dienst als gemeenschappelijk overdracht van jubel en broederschap, dat hij deze nauwelijks kon rijmen met wat hij als de juiste Christelijke levenswandel beschouwde. Hij besefte echter ook de kracht ervan. Gezamenlijk kunstgenot kan mensen inderdaad een transcendente ervaring verschaffen massaal van de wereld geraken bij een popconcert of een symfonie van Mahler, opgaan in een toneelstuk, een ballet, een film of een schilderij die niet onderdoet voor religieuze transcendentie. Kunst kan in al haar facetten en veelzijdigheid betekenis geven aan elk individu, aan een groep individuen als collectief (met tienduizenden tegelijk bij een concert in De Kuip), ja aan een natie (en niet alleen wanneer het volkslied klinkt). Kunst geeft inhoud aan cultuur, uiteenlopende vormen van kunsten aan uiteenlopende vormen van cultuur. Zo kunnen individuen er evenzeer een cultuur op na houden als grote groepen. Zonder overkoepelende en samenbindende cultuur vallen groepen uit elkaar. Bij gebrek aan een verbindende Nederlandse cultuur (een gevoel voor cultuur dan ons samenbindt dus) valt de Nederlandse gemeenschap als culturele entiteit uiteen in een grotere of kleinere groepen met elk hun eigen cultuur: de Friezen, Twentenaren, Limburgers, de Rotterdammers, Hagenaren of Amsterdammers, de Tukkers, de Jordanezen. Die Nederlandse cultuur kan niet opgelegd worden, maar ontstaat door de samenstelling van de maatschappij, de cultuur die de maatschappij voortbrengt en de gezamenlijke of gemeenschappelijke KUNST, CULTUUR & subsidies trots voor datgene wat we met elkaar voor elkaar hebben gebracht en nog steeds brengen. Cultuur vertegenwoordigt dus ook een individuele en collectieve ambitie. We hebben het dan over dat deel van cultuur dat aan cultus verbonden is, aan verering, aan het streven naar het hogere. We komen opnieuw bij de transcendentie die zich in zo vele verschijningsvormen door middel van cultuur voordoet. Kunst draagt in die zin bij aan het welzijn van mensen. Het is immers een representatie van hun dromen, hun verlangens, hun idealen, hun leven en streven. Dat is bepaald geen 19e-eeuwse of kleinburgerlijke notie, maar direct verbonden aan de behoefte van de mens buiten de tijdelijkheid van het eigen, fysieke lichaam te kunnen treden en in een hemel of op aarde aan het eigen voortbestaan te werken. Kinderen en kunst zijn in die zin elkaars gelijken. Het is ook dat streven dat inhoud kan geven aan het bestaan. En in die zin draagt kunst dus inderdaad bij tot het welzijn van mensen. Een maatschappij zonder kunst en cul tuur (ook godsdienst is cultuur, namelijk aan het menselijk brein ont sproten) vervalt in defaitisme en nihilisme. Dat alleen al zou menig politicus grote angst moeten inboezemen! De verantwoordelijkheden Op productieniveau is kunst bepaald complex. Aan de ene kant is een kunstobject geheel en al zichzelf het kunstobject an sich, aan de andere kant vertegenwoordigt het een groep of groepen mensen, sociale klassen, opdrachtgevers, uitvoerenden, programmeurs, kortom, belanghebbenden op elk denkbaar niveau. Over en weer is geld in het spel. Voor wie leeft van de kunst en voor wie leeft door de kunst. Bovendien bestaat bij verscheidene kunstvormen een onderscheid tussen de producent, de maker ervan, en de reproducent, oftewel degene die het kunstwerk van een abstracte vorm naar een concrete aanwezigheid vertaalt. En ook daar is niet alleen de kunst zelf in het geding, maar spelen evenzeer economische componenten, voor de producent, de reproducent en de consument en tussen elk van deze bovendien de nodige intermediairs, een rol van groot gewicht. Met name de intermediair tussen de producent en reproducent enerzijds en de consument anderzijds is verantwoordelijk voor een aanzienlijke kostenverhoging van het kunstwerk, of eigenlijk van de presentatie van het kunstwerk. Die is immers verantwoordelijk voor de verspreiding van het kunstwerk al dan niet met behulp van de reproducent. Wanneer het kunstwerk bijvoorbeeld uitgevoerd moet worden om te kunnen bestaan, moet ook in economische zin rekening gehouden worden met de uitvoering op een podium, het vastleggen op allerhande media, het vermarkten van het gereproduceerde product en de daadwerkelijke verkoop van de reproductie, hetzij door verkoop van theaterkaartjes, hetzij door verkoop van de media, en niet zelden door beide tegelijk. Bij de podiumkunsten zijn dus nadat de producent (componist, toneelschrijver, choreograaf) zijn werk heeft afgerond en voor zijn werk is afgerekend, de uitvoerende kunstenaars aan de beurt, en opdat deze hun werk kunnen doen, komen vervolgens de productiehuizen, de media, de managers, de marketeers, en wat dies meer al niet zij voor de dag. De kosten om een compositie of choreografie ten uitvoer te kunnen brengen kunnen zo alras oplopen tot het tien- tot twintigvoudige van wat de scheppende kun- N 8 April - Avril

16 KUNST, CULTUUR & subsidies stenaar er ooit voor kreeg. Een belangrijk deel van onze kunstenpraktijk is zo vastgeketend aan uitermate kostbare productieapparaten, die tot voor kort belangrijk genoeg werden geacht om te financieren, maar waarvan de kosten nu een belangrijk punt van discussie zijn., Modemuseum Hasselt Echter, of het productieapparaat nu kostbaar is of niet, of de infrastructuur waarmee de diverse kunsten zich aan de consumenten presenteren nu veel geld kost of niet, het komt er op neer dat men zich verantwoordelijk moet voelen om daarin te willen investeren. En laten we wel wezen, die verantwoordelijkheid is nimmer voor de volle honderd procent vanzelfsprekend geweest. Hoeveel kunstenaars hebben door de eeuwen heen niet moeten vechten voor hun bestaan, omdat een vorst of prelaat meende dat het ook wel voor minder kon? En zeker ons land heeft daarin een minder florissante geschiedenis Hoeveel kunstenaars moesten letterlijk dansen naar de pijpen van hun opdrachtgevers? En niet alleen dwarse genieën, zoals men ons graag wil doen geloven. Pas met de democratisering van de westerse maatschappij dus symbolisch vastgelegd: sedert de Franse Revolutie nemen gaandeweg de burgers het heft in handen, in de politiek, in het onderwijs, in de cultuur. Daardoor gaat ook steeds meer de collectieve smaak van groepen burgers meespelen in plaats van de individuele smaak van bijvoorbeeld een enkele aristocraat of prelaat. Natuurlijk, om het stokje van de aristocratie over te kunnen nemen, moest de burgerij wel over voldoende middelen beschikken. Het is dus een rijke burgerlijke elite die de kunsten onderhoudt in de 19e en een deel van de 20e eeuw. Een elite die in de loop van meerdere generaties zich stapje voor stapje omhoog had gewerkt, in het bankwezen, in de nieuwe industrie. Een elite die hoge idealen koestert en volop vertrouwen heeft in de beschavende werking van kunst en cultuur voor de eigen klasse. Wanneer in de 20e eeuw de staat meer en meer de rol van deze welgestelde burgers overneemt van burgers die bovendien zelf ook steeds meer belasting aan de staat betalen, dus van diezelfde staat wel het een en ander terug mogen verwachten, kan hij bijna niet anders dan zich verantwoordelijk voelen voor de infrastructuur die al voorheen door die burgerij was ingericht. Orkesten, dans en N 8 April - Avril

17 toneelgezelschappen, kunstopleidingen, concert- en theaterzalen, het gehele systeem werd met huid en haar uit handen van de burgers genomen, en zeker na 1945 centraal bestuurd en gefinancierd. Zoals ik al eerder opmerkte, tot in de jaren tachtig diezelfde staat, althans zeker in ons land, het welletjes vond en steeds veelvuldiger signalen uitzond dat hij zich uit de kunsten wilde terugtrekken. Ontliep hij daarmee zijn verantwoordelijkheid? We komen nu en ik spreek van een situatie die ons zeer dicht op de huid zit, die ons allen aangaat bij een lastige problematiek. Immers, wie is er in onze tijd verantwoordelijk voor kunst en cultuur? Is het de overheid, aangezien deze uit naam van alle burgers het geld beheert dat de burgers aan de staat hebben afgedragen om daar met wijsheid en beleid datgene mee te doen, dat de burgers hoog in het vaandel hebben staan? Of zijn het de burgers zelf, aangezien een deel van die burgers (in ons land pro rato ongeveer de helft van alle burgers) kunst en cultuur een warm hart toe draagt, zelfs al blijkt dat niet direct uit recente verkiezingsuitslagen? Of moet het bedrijfsleven de handschoen oppakken en zich de rol van mecenas toeeigenen, zoals de adel dat tot in de 19e eeuw heeft gedaan? Elk van deze partijen, profit, non-profit en politiek, moet zich daarbij tevens de vraag stellen in hoeverre hij in staat is met zijn ondersteuning een zekere continuïteit te garanderen, en de infrastructuur op niveau te houden, zodat alle lagen van het culturele leven (producenten, reproducenten en media, en vooral de actieve en passieve consumenten) daarmee gediend zijn. Een staat die zich verantwoordelijk voelt voor het wel en wee van zijn burgers kan zich niet onttrekken aan de verplichting tot ondersteuning van kunst en cultuur (in welke KUNST, CULTUUR & subsidies zin dan ook). En burgers die zich aangetrokken voelen tot kunst en cultuur zullen zich moeten realiseren dat een groot deel van onze moderne cultuuruitingen ook financieel een zekere ambitie vragen van de afnemers van culturele producten. In de tweede helft van de 20e eeuw was het doel van cultuurondersteuning bovenal de democratisering van die cultuur, opdat ze voor een ieder bereikbaar is. In de 21e eeuw zal de ambitie van cultuurondersteuning zich bovenal moeten richten op onderwijs en een inhoudelijke spreiding, dus niet alleen Rembrandt, Shakespeare en Mahler, maar ook rap, rock, pop, reggae en folk, Weense walsen, moderne design, volkstoneel, operette en film, en ga zo maar door. Wanneer burgers en bedrijfsleven echter meer van hun culturele verantwoordelijkheden willen en moeten dragen, zal de staat daartegenover ook een duidelijke afdrachtkeuze in het vooruitzicht moeten stellen. Of de burger betaalt de staat om kunst en cultuur te ondersteunen, of de burger doet het zelf, en zal exact datzelfde bedrag dus niet aan de staat afdragen. Zo zijn de rollen tenminste duidelijk afgebakend. De staat kan zich dan afvragen welke taak hij wil vervullen, en daarachter nog veel belangrijker: wat kunst en cultuur de staat oplevert. Wellicht moeten er hier als schot voor de boeg enkele resultanten van kunst genoemd worden: kunst (als afgeleid van cultuur) bindt mensen aaneen, verschaft hen een identiteit, genereert geld, ontwikkelt creativiteit, verheft, socialiseert, stimuleert ambities, en last but not least is als sector een belangrijke economische factor. Uit deze kwaliteiten mag blijken dat kunst weliswaar onder alle omstandigheden politiek is (namelijk vragen stelt, aan het denken zet) maar niet politiseert (niet van zichzelf rechts of links is, hooguit voor linkse of rechtse doeleinden kan worden mis- of gebruikt). Een democratische staat heeft per slot van rekening belang bij mondige, goed opgeleide, cultureel zelfbewuste en actieve burgers; daar wordt hij immers zelf ook beter van. Wanneer een staat nu besluit om, ondanks al deze voordelen, toch een aanzienlijk deel van het kunstmecenaat in handen van de burgers zelf te geven en in het verlengde daarvan aan het bedrijfsleven (dat immers door burgers geleid wordt), dan moet hij zich wel realiseren dat een dergelijke verantwoordelijkheid slechts dan gedragen kan worden, wanneer die burgers daartoe ook een behoorlijke opleiding hebben genoten. Dat geldt ook voor de staat. Politici zonder opleiding kunnen geen beleid ontwikkelen, het politieke spel ternauwernood naar behoren spelen en zeker niet de verantwoordelijkheid dragen namens grote getale burgers het woord te voeren. Zo zullen diezelfde burgers moeten leren hoe met kunst en cultuur om te gaan. Dat is een verantwoordelijkheid van de staat. Onderwijs dus. Zie boven! Ter afronding We hebben tot hier een overzicht gegeven van wat cultuur is, en dat kunst daarvan een product is. We hebben daarbij aangevoerd dat cultuur, alle cultuur, een product is van de mens, en dat die mens zelf zowel het product is van de maatschappij waarin hij leeft als zelf verantwoordelijk is voor het ontstaan van diezelfde maatschappij. Daarbij is ter sprake gekomen dat kunst door het bovenstaande altijd representatief is, dus diegene vertegenwoordigt die direct of indirect opdracht heeft gegeven tot haar schepping. N 8 April - Avril

18 KUNST, CULTUUR & subsidies We hebben aan de orde gesteld dat kunst haar ethische oorsprong (nog verbonden aan cultus: verering, maar ook aan ethos: volk) is verloren en sinds enkele eeuwen overwegend esthetisch genoten wordt. En over schoonheid valt niet te twisten. Toch houdt meer dan de helft van de Nederlandse bevolking zich met enige vorm van kunstbeoefening bezig! En tegelijkertijd is de kwaliteit van het kunst- en cultuuronderwijs buiten de daartoe gespecialiseerde instellingen nooit zo laag geweest. Kunst speelt echter een wezenlijke rol in onze moderne maatschappij: via kunst en cultuur kunnen wij onszelf definiëren, verheffen en socialiseren. Kunst heeft daarin menig facet van religie overgenomen. Het gaat er nu om wie verantwoordelijk is voor het in stand houden van kunst, wie de noodzakelijke infrastructuren schept, en hoe deze eruit moeten zien! Daar moet beleid voor ontwikkeld worden. Beleid gericht op de toekomst, beleid dat op zijn minst het belang en de waarde van kunst en cultuur onderkent. Door mensen die daartoe ook in staat zijn. Die weten waar ze het over hebben. Die zelfs als ze er geen liefhebbers van zijn wel verstand van zaken hebben. Dat is toch het minste dat we mogen verwachten van diegenen aan wie we elk jaar weer onze belastingcenten in goed vertrouwen afgeven. Voor nu nog een paar stellingen: Alle kunst is een spiegel van de geest en dus van de maatschappij waaruit zij voortkomt Een land zonder kunst heeft geen identiteit. Subsidie, sponsoring en mecenaat legitimeren zich op basis van uitwisseling van goederen en diensten. Het financieren van de verspreiding van kunst en cultuur is een zakelijke transactie. Als zodanig is cultuur niet afhankelijk van geld, maar geld afhankelijk van cultuur. De prijs van kunst wordt te vaak verward met de waarde van kunst. Het ondersteunen van kunst betreft niet alleen de Kunst, maar evenzeer het levensonderhoud van allen die betrokken zijn bij Kunst als product. Kunst was tot voor vijftig jaar overwegend een consumptieartikel van de elite. Het werd dus hoog tijd kunst te democratiseren. Dat proces is nog niet afgerond! Verschaf de consumenten een zinvolle inspraak in de cultuur, zowel collectief als individueel, en geef ze daartoe ook voldoende gereedschap. Kunsteducatie (muziek, beeldende kunst, toneel, fotografie, lichamelijke expressie) moet verplicht worden gesteld voor iedere burger jonger dan 21 jaar. Kunsteducatie gaat over scheppen, vormgeven, creativiteit, verbeeldingskracht. Creativiteit is de voornaamste drijfveer voor een moderne markteconomie. De kunstensector moet daarin als voorbeeld dienen! Op alle niveaus is kunst in onze westerse maatschappij getransformeerd van een ethische behoefte tot een esthetische curiositeit Mooie dingen hebben geen andere functie dan dat ze mooi zijn. En schoonheid is voor een cultuur weinig meer dan een toege voegde waarde. De culturele sector is een supermarkt. Voor elk wat wils! N 8 April - Avril

Nog meer weergeven Vergelijkbare documenten

LEO SAMAMA: Het belang van kunst en cultuur en waarom deze ondersteund moeten worden

LEO SAMAMA: Het belang van kunst en cultuur en waarom deze ondersteund moeten worden LEO SAMAMA: Het belang van kunst en cultuur en waarom deze ondersteund moeten worden (a) inleiding In Den Haag rijdt een tram met daarop de leuze: Kunst = Noodzaak. De aanleiding voor een dergelijke spreuk

Nadere informatie

Definities kernbegrippen sector

Definities kernbegrippen sector Definities kernbegrippen sector De begrippen die binnen onze sector gehanteerd worden zijn flexibel en aan verandering onderhevig, vooral omdat het om abstracte begrippen gaat die vaak in een beleidsmatige

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

Cultuur in de Spiegel

Cultuur in de Spiegel Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media 14 september 2011 Aanleiding Vragen vanuit het werkveld over: Inhoud cultuureducatie

Nadere informatie

Erfgoedonderwijs als cultuuronderwijs. Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media

Erfgoedonderwijs als cultuuronderwijs. Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media Erfgoedonderwijs als cultuuronderwijs Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media 12/14/2012 2 Vragen... Hoe verhoudt erfgoed- zich tot cultuureducatie? Wat zijn kenmerkende eigenschappen van

Nadere informatie

De gereserveerde 15 miljoen euro voor Maastricht Culturele Hoofdstad wordt over de hele provincie ingezet voor culturele doeleinden.

De gereserveerde 15 miljoen euro voor Maastricht Culturele Hoofdstad wordt over de hele provincie ingezet voor culturele doeleinden. Limburg heeft een uniek en veelzijdig cultuuraanbod. Dit komt tot uitdrukking in een enorme verscheidenheid met talloze monumenten, cultureel erfgoed, musea, culturele organisaties, evenementen en een

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Onthullingen van Kennis

Onthullingen van Kennis Onthullingen van Kennis Caleidoscoop van Kennis Facetten verschuiven door tijd Vorm en structuur doemen op Gestalte gegeven door Kennis Patronen behouden het ritme De potentie van het punt Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs. Regioconferenties Maart 2012

Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs. Regioconferenties Maart 2012 Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs Regioconferenties Maart 2012 Inhoud Aanleiding tot dit onderzoek De inhoud: wat is cultuur? Wat betekent dit voor cultuuronderwijs?

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980

Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980 Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980 Noot van de editor De beginselprogramma's zijn gescand, en zover nodig gecorrigeerd. Hierdoor is het mogelijk dat de tekst niet meer

Nadere informatie

BY ESTHER VERHAEGHE ART CONCEPTS. Tentoonstelling BRUSSEL E 1

BY ESTHER VERHAEGHE ART CONCEPTS. Tentoonstelling BRUSSEL E 1